Dołącz do czytelników
Brak wyników

Z orzecznictwa TSUE

4 lutego 2022

NR 199 (Luty 2022)

Poznań A2 – przed Trybunałem

0 273

W dniu 9 września 2021 r. przedstawiona została opinia rzecznika generalnego Trybunału Sprawiedliwości UE Athanasiosa Rantosa w sprawie C-581/20 – dotycząca zamówienia na roboty budowlane zrealizowane w Polsce. Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożył Najwyższy Sąd Kasacyjny Bułgarii (Varhoven kasatsionen sad)1.

Spory i pytania prejudycjalne

Na mocy umowy z dnia 30 lipca 2015 r. Skarb Państwa Rzeczypospolitej Polskiej reprezentowany przez Generalnego Dyrektora Dróg Krajowych i Autostrad udzielił przedsiębiorstwom TOTO S.p.A – Costruzioni Generali i Vianini Lavori S.p.A, które działały jako konsorcjum zarejestrowane we Włoszech, zamówienia na budowę drogi ekspresowej S5. Strony zawarły w umowie klauzulę, która przyznawała jurysdykcję do rozstrzygania sporów między nimi sądom miejsca siedziby zamawiającego (to znaczy sądom polskim). Klauzula ta miała następujące brzmienie: Wszelkie spory mogące wyniknąć w związku z realizacją będą rozstrzygane przez sąd powszechny właściwy dla siedziby zamawiającego.

W tej samej umowie wystawiono gwarancje nr 02900100000348 i 02900100000818 w celu zapewnienia odpowiednio wykonania umowy i ewentualnej zapłaty kary umownej po zakończeniu robót budowlanych2. Obie gwarancje zostały udzielone przez bułgarską spółkę ubezpieczeniową Euroins AD i miały do nich zastosowanie przepisy polskiego prawa materialnego.

Spółki, którym udzielono zamówienia, wniosły do Sądu Okręgowego w Warszawie powództwa o ustalenie nieistnienia wierzytelności przeciwko polskiemu Skarbowi Państwa. Skarb Państw, zdaniem odwołujących się, nie ma prawa do żądania zapłaty przewidzianej kary umownej, ponieważ nie istnieją do tego podstawy. Spółki domagały powstrzymania się strony pozwanej od skorzystania z gwarancji nr 02900100000348 i 02900100000818, wystawionych przez spółkę ubezpieczeniową »Euroins« AD.

Postanowieniem z dnia 7 czerwca 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie odmówił zarządzenia wnioskowanych środków tymczasowych i środków zabezpieczających. Sąd przyjął, że: […] żądania udzielenia zabezpieczenia nie są zasadne ze względu na brak interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia, ponieważ nie ma uzasadnionej podstawy do odmowy podpisania przez stronę pozwaną kolejnego aneksu, a spółki nie uzasadniły istnienia prawdopodobieństwa, że brak zabezpieczenia uniemożliwi lub znacząco utrudni wykonanie ewentualnego przyszłego orzeczenia, uwzględniającego potencjalne żądania powodów, ani nie ma prawdopodobieństwa, że brak zabezpieczenia może skutkować niedającą się naprawić szkodą. Nie można również ustalić w jakim stopniu ewentualne kary umowne stanowią ryzyko dla ich stabilności finansowej.

W dniu 31 lipca 2019 r. spółki, którym udzielono zamówienia, wystąpiły z identycznym powództwem do Sofiyski gradski sad (sądu miejskiego w Sofii, Bułgaria). Wniosek został oddalony w pierwszej instancji, ale uwzględniony w postępowaniu w przedmiocie zażalenia przez Sofiyski apelativen sad (sąd apelacyjny w Sofii, Bułgaria). Sąd ten zarządził, pod warunkiem wpłaty gwarancji pieniężnej, zajęcie zabezpieczające wierzytelności polskiego Skarbu Państwa z tytułu gwarancji nr 02900100000348 i 02900100000818 udzielonych na jego rzecz przez spółkę ubezpieczeniową Euroins AD.

Polski Skarb Państwa wniósł skargę kasacyjną do Varhoven kasatsionen sad (najwyższego sądu kasacyjnego, Bułgaria). W skardze przedstawił europejski nakaz zapłaty – zgodny z rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. ustanawiającym postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty (Dz. U. 2006, L 399, s. 1). Nakaz został wydany przeciwko spółce ubezpieczeniowej Euroins AD na kwotę 4 086 197,80 PLN tytułem należności głównej, odsetek w wysokości 3 322 112,05 PLN oraz kwoty 76 405,75 PLN.

Spółki, którym udzielono zamówienia i które sprzeciwiły się nakazowi, przedkładając formularz F przewidziany w rozporządzeniu nr 1896/2006, przedstawiły odpowiedzi na skargę kasacyjną. W tej sytuacji Varhoven kasatsionen sad (najwyższy sąd kasacyjny, Bułgaria) skierował do TSUE następujące pytania prejudycjalne:
 

POLECAMY

1) Czy art. 1 [rozporządzenia nr 1215/2012] powinno się interpretować w ten sposób, że należy rozpatrzyć w całości lub w części jako cywilną lub handlową sprawę – w rozumieniu art. 1 ust. 1 tego rozporządzenia – taką, jak wskazana w niniejszym postanowieniu?

2) Czy w przypadku wykonania prawa do złożenia wniosku o zarządzenie środków tymczasowych/zabezpieczających i rozpatrzenia wniosku przez sąd właściwy do rozpatrzenia sporu co do istoty sąd rozpatrujący wniosek o zarządzenie takich samych środków – w trybie art. 35 [rozporządzenia nr 1215/2012] – powinien stwierdzić brak swojej jurysdykcji od chwili, w której przedstawiono dowody istnienia orzeczenia sądu właściwego do rozpatrzenia sporu co do istoty?

3) Jeśli z odpowiedzi na dwa pierwsze pytania wynika, że sąd rozpatrujący wniosek w trybie art. 35 [rozporządzenia nr 1215/2012] ma jurysdykcję, czy należy dokonać autonomicznej wykładni przesłanek udzielenia zabezpieczenia w trybie art. 35 [rozporządzenia nr 1215/2012]? Czy należy odstąpić od stosowania przepisu, który w przypadku takim jak wskazany przewiduje nieudzielenie zabezpieczenia przeciwko instytucji państwowej?


Postępowanie przed Trybunałem

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym został złożony w Trybunale w dniu 5 listopada 2020 r. Odmówiono rozpoznania sprawy w trybie art. 105 regulaminu postępowania przed Trybunałem. Uwagi na piśmie przedstawiły TOTO – Costruzioni Generali i Vianini Lavori, Rzeczpospolita Polska i Komisja Europejska. Wszystkie te podmioty, a także polski Skarb Państwa, wzięły udział w rozprawie w dniu 15 lipca 2021 r.

Analiza

Dokonując analizy pytań prejudycjalnych, sędzia TSUE Athanasios Rantos stwierdził m.in.: […] moja opinia ograniczy się do drugiego pytania prejudycjalnego. Dotyczy ono zasadniczo stosunku między sądami różnych państw członkowskich, do których zgodnie z rozporządzeniem nr 1215/2012 złożono kolejno wnioski o zarządzenie środków tymczasowych lub środków zabezpieczających. W celu udzielenia odpowiedzi na to pytanie należy dokonać wykładni art. 35 rozporządzenia nr 1215/2012, która pozwoli na ustalenie, czy sąd (w niniejszej sprawie sąd bułgarski), który nie ma jurysdykcji do rozpoznania sprawy co do istoty, może zarządzić środki tymczasowe i środki zabezpieczające, w sytuacji, gdy sąd mający jurysdykcję do rozpoznania sprawy (w niniejszej sprawie sąd polski) orzekł już w przedmiocie identycznego wniosku.

Zanim zaproponuję odpowiedź na to pytanie, przedstawię kilka ogólnych aspektów dotyczących rozporządzenia nr 1215/2012, które pomogą ukierunkować dyskusję [...].

Rozporządzenie nr 1215/2012 ustanawia dwie drogi do uzyskania środków tymczasowych i środków zabezpieczających w sporach objętych jego zakresem stosowania:

  1. Przyznaje jurysdykcję międzynarodową sądom, które zgodnie z sekcjami 1–6 rozdziału II mają również jurysdykcję w zakresie rozstrzygnięcia sporu co do istoty. Jurysdykcja tych sądów nie zależy od istnienia określonego łącznika między przedmiotem środka a sądem. Ponadto, z zastrzeżeniem, że: 
    środek zarządzony przez sąd mający jurysdykcję do rozstrzygnięcia sporu w postępowaniu głównym jest objęty systemem uznawania i wykonywania przewidzianym w rozporządzeniu nr 1215/2012.
  2. Art. 35 tego rozporządzenia stanowi, że środki tymczasowe i środki zabezpieczające dotyczące sporu mogą być zastosowane przez sądy, które nie mają jurysdykcji do orzekania co do istoty sporu. W tym drugim przypadku Trybunał podporządkowuje pewnym wymogom możliwość, aby sąd, który nie ma jurysdykcji do rozpoznania sprawy co do istoty, miał jednak jurysdykcję do orzekania w przedmiocie środków tymczasowych.

Środki tymczasowe lub zabezpieczające muszą mieć na celu zamrożenie stanu faktycznego lub prawnego dla celów ochrony praw, których uznanie stanowi przedmiot postępowania co do istoty. Nie mogą być stosowane środki, które ze względu na swoje skutki zastępują de facto postępowanie co do istoty, to znaczy, które mają na celu ominięcie na etapie postępowania dowodowego zasad jurysdykcji. Musi istnieć rzeczywisty łącznik między sądem nieposiadającym jurysdykcji do orzekania co do istoty sprawy – a wnioskowanym środkiem. […] 

Pozwala to na uniknięcie niedogodności związanych z koniecznością prowadzenia najpierw postępowania sądowego za granicą, a następnie uzyskania uznania orzeczenia wydanego przez inny sąd. Możliwość ta jest tym bardziej konieczna, że środki tymczasowe i środki zabezpieczające zarządzone zaocznie przez sąd rozpoznający sprawę (których zastosowanie zachowuje ich efekt zaskoczenia) nie mogą, co do zasady, pozostawać w swobodnym przepływie między państwami członkowskimi na podstawie rozporządzenia nr 1215/2012.

Wyłączenie takich środków ze swobodnego przepływu dokonuje się poprzez definicję orzeczenia zawartą w art. 2 lit. a) akapit drugi rozporządzenia nr 1215/2012. W praktyce przekłada się to na wymóg przewidziany w art. 42 ust. 2 tego rozporządzenia: wykonanie w jednym państwie członkowskim środka tymczasowego i środka zabezpieczającego zarządzonego w innym państwie członkowskim przez sąd w postępowaniu głównym jest uzależnione od przedstawienia zaświadczenia, o którym mowa w art. 53. 

Stosunek między sądami

a) Wielość postępowań w przedmiocie środków tymczasowych i środków zabezpieczających.
Rozporządzenie nr 1215/2012 zawiera szczególny przepis (art. 35) dotyczący środków tymczasowych i środków zabezpieczających. Można by stwierdzić, że w ten sposób rozporządzenie uzupełnia naturalne uprawnienie sądu, który ma jurysdykcję do rozpoznania sprawy co do istoty, do zastosowania owych środków. Jednocześnie otwiera ono drogę do identycznych postępowań przed różnymi sądami, co wiąże się z ryzykiem wydania sprzecznych ze sobą orzeczeń.

Zasadę pierwszeństwa, która w sekcji „Zawisłość sprawy – sprawy wiążące się ze sobą” rozporządzenia nr 1215/2012 reguluje wielość postępowań między tymi samymi stronami o to samo roszczenie, zgodnie z jego art. 29, można rozszerzyć na etap postępowań dotyczący środków zabezpieczających. Zgodnie z tą zasadą sąd, przed którym wytoczono powództwo, z urzędu zawiesza postępowanie do czasu stwierdzenia jurysdykcji sądu, przed którym najpierw wytoczono powództwo.

Współistnienie wniosków o zastosowanie środków tymczasowych i środków zabezpieczających przed sądem, który ma jurysdykcję do rozpoznania sprawy co do istoty, i innym, który jej nie ma (ale do którego wniesiono wniosek na podstawie art. 35 rozporządzenia nr 1215/2012), daje zainteresowanej stronie możliwość uniknięcia opóźnień, które wiążą się zazwyczaj z wykonaniem w jednym państwie członkowskim środka zarządzonego w innym państwie członkowskim.

Możliwe  byłoby odstąpienie od zastosowania, w odniesieniu do środków tymczasowych i środków zabezpieczających, ogólnej zasady zawisłości sprawy (art. 29 rozporządzenia nr 1215/2012) i rozwiązanie problemu dwóch sprzecznych ze sobą orzeczeń, jeżeli zostałyby one wydane poprzez podjęcie decyzji a posteriori w przedmiocie ich uznania i wykonania. Takie rozwiązanie mogłoby być jednak niezgodne z tym rozporządzeniem.

Chociaż Trybunał nie wypowiedział się w tej kwestii, odniósł się w sposób negatywny do „sytuacji, w której wiele sądów będzie właściwych do rozpoznania jednego stosunku prawnego, co jest sprzeczne z celami konwencji, w odniesieniu do art. 24 konwencji brukselskiej. Obecnie wystarczy stwierdzić, że wyjątki od zasady zawisłości sporu znajdują się w samym rozporządzeniu i żaden z nich nie odpowiada opisanemu. […]

Ustanowiona w art. 29 rozporządzenia nr 1215/2012 zasada zawisłości sporu upoważnia do wniosków o zastosowanie środków tymczasowych i środków zabezpieczających. Wynikaą z niej dwie konsekwencje:

  • pierwszeństwo przysługuje sądowi, do którego złożono pierwszy z wniosków o zastosowanie środków zabezpieczających, po stwierdzeniu jego jurysdykcji oraz
  • od tej chwili, do którego złożono drugi wniosek o zastosowanie środków zabezpieczających, powinien stwierdzić brak swej jurysdykcji na rzecz wspomnianego sądu.

b) Brak możliwości pogodzenia środków tymczasowych i środków zabezpieczających zarządzonych przez różne sądy.
Kwestia środków tymczasowych i środków zabezpieczających zarządzonych przez dwa sądy (jeden posiadający jurysdykcję na mocy art. 24 konwencji brukselskiej i drugi wybrany przez strony do orzekania co do istoty sprawy) była rozpatrywana przez Trybunał w wyroku Italian Leather3 w odniesieniu do art. 27 
ust. 3 tej konwencji. W wyroku tym Trybunał wyjaśnił, że niemożność pogodzenia orzeczeń, która uniemożliwia uznanie zagranicznego orzeczenia, dotyczy skutków prawnych orzeczeń, a nie istnienia różnych ram prawnych w państwach członkowskich lub odmiennej oceny tej samej przesłanki przez odpowiednie organy. Potwierdził, że niemożność pogodzenia orzeczeń ma miejsce wtedy, gdy skutki spornych orzeczeń, jeżeli występują jednocześnie w danym państwie członkowskim, zakłócają jego porządek społeczny. W tych okolicznościach, biorąc pod uwagę, że podstawa odmowy uznania przewidziana w art. 27 
ust. 3 konwencji brukselskiej ma charakter obligatoryjny, organ wezwany powinien odmówić uznania zagranicznego orzeczenia.

Ważne: Tożsamość między art. 27 ust. 3 konwencji brukselskiej a obecnym art. 45 ust. 1 lit. c) rozporządzenia nr 1215/2012 pozwala na stwierdzenie, że takie samo rozwiązanie narzuca się na podstawie ostatniego przepisu.

Odpowiedź na drugie pytanie prejudycjalne

Wątpliwości sądu odsyłającego, które mają decydujące znaczenie dla drugiego pytania prejudycjalnego oraz argumenty stron w tej sprawie opierają się na szeregu zarzutów […]:

1. Czy klauzula wyboru sądu stanowi przeszkodę dla zastosowania środków przez sądy bułgarskie?
Jurysdykcja sądu w postępowaniu głównym w zakresie zastosowania środków tymczasowych i środków zabezpieczających nie zależy od szczególnego związku między przedmiotem środka a sądem; wystarczy, że zachodzą okoliczności, które zgodnie z rozporządzeniem nr 1215/2012 uzasadniają przyznanie jurysdykcji co do istoty sprawy. Jedną z takich okoliczności jest uzgodnienie przez strony wyboru jurysdykcji za pomocą klauzuli przyznającej jurysdykcję wyłączną na podstawie art. 25 rozporządzenia nr 1215/2012. Jednakże ze względu na fakt, że podstawę tego uzgodnienia stanowi autonomia woli, uzasadnione jest pytanie, czy każda umowa przyznająca jurysdykcję rozciąga się automatycznie na środki tymczasowe i środki zabezpieczające.

[…] Trybunał nie rozstrzygnął jeszcze tego problemu. W wyroku Italian Leather wyjaśniono, że jurysdykcja przewidziana w art. 35 może współistnieć z jurysdykcją innego sądu wybranego przez strony w celu ostatecznego rozstrzygnięcia sporu [...].

To, jakie spory są objęte umową dotyczącą wyboru sądu, a jakie nie są nią objęte, jest kwestią interpretacji zawartej przez strony umowy. […] W niniejszej sprawie strony zawarły w umowie klauzulę wskazującą w sposób ogólny sądy polskie, jako mające jurysdykcję do rozstrzygania sporów między nimi, gdyż siedziba instytucji zamawiającej znajduje się w Polsce. Sąd odsyłający nie kwestionuje wyłącznej jurysdykcji sądów polskich do rozpoznania sprawy co do istoty; zastanawia się jednak, czy jurysdykcja ta jest wyłączna również w dziedzinie środków zabezpieczających.

Uwagi rządu polskiego i spółek, którym udzielono zamówienia, nie są zgodne co do zakresu wyboru sądu w umowie. Zgadzam się z Komisją, że interpretacja tego, czy wybór ów obejmuje środki zabezpieczające z wyłączeniem jakiegokolwiek innego sądu, należy do sądu odsyłającego. W tym kontekście należy wziąć pod uwagę, że w celu ochrony przewidywalności stron klauzula prorogacyjna może dotyczyć wyłącznie sporów już wynikłych albo mogących wyniknąć w przyszłości z określonego stosunku prawnego, co ogranicza zakres umowy prorogacyjnej wyłącznie do tych sporów, które wywodzą się ze stosunku prawnego, dla którego owa umowa została zawart...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy