Dołącz do czytelników
Brak wyników

SOS dla waloryzacji umów

9 marca 2022

NR 200 (Marzec 2022)

Wskazówki do postanowień umowy w zakresie zmiany cen (2)

0 870

Do 2021 r. bardzo niewielu zamawiających uwzględniało w umowach w sprawie zamówień publicznych – nawet długoterminowych – postanowienia umowne, które umożliwiały zmianę wynagrodzenia wykonawcy z powodu zmiany cen rynkowych, chociaż przepisy Prawa zamówień publicznych nie zakazywały takiej możliwości.

Wpoprzednim numerze MZP przedstawiliśmy: cel wprowadzenia zmian, zasady waloryzacji wynagrodzenia (art. 436 pkt 4 i 439 Pzp) oraz wskazówki dla skonstruowania klauzuli waloryzacyjnej na podstawie 
art. 439 Pzp. W dalszej części opracowania analizujemy:

POLECAMY


Poziom zmiany ceny materiałów lub kosztów a zmiana wynagrodzenia


Bardzo ważną częścią klauzuli jest ustalenie poziomu zmiany ceny materiałów lub kosztów, od którego może nastąpić zmiana wynagrodzenia. Jest to decyzja o wyborze początku wprowadzenia zmiany cen lub kosztów. Wybór ten powinien być dokonany zgodnie z celem przepisów – czyli służyć przywróceniu stanu równowagi ekonomicznej stron umowy. Nie może być określany w celu ominięcia prawa, dla pozoru. Zamawiający może ten poziom określić jako upływ określonego okresu (np. 10 miesięcy), termin zakończenia konkretnego etapu lub części umowy, gdy wybrany wskaźnik osiągnie określoną wartość lub gdy obliczony współczynnik osiągnie konkretną wartość przez wskazanie innej podstawy pozwalającej na definitywne określenie jego wartości. Do ustalenia tej wartości może posłużyć analiza zmian wybranego wskaźnika w ciągu ostatnich 5 lub 
10 lat na podstawie dostępnych danych archiwalnych (historycznych). Pomóc w tym mogą informacje sygnalne publikowane cyklicznie przez GUS. Za obejście przepisów należy uznać ustalenie tej wartości na poziomie nierealnym, niemożliwym do osiągnięcia w okresie trwania umowy.


Początkowy termin, w którym będzie można dokonać zmiany wynagrodzenia


Poziomem odniesienia, do którego porównujemy zmiany wynagrodzenia, będzie – co do zasady – dzień zawarcia umowy albo dzień otwarcia ofert. Ten drugi termin powinien być wybierany, jeżeli umowa zostanie zawarta po upływie 180 dni od dnia upływu terminu składania ofert. W takim przypadku początkowym terminem ustalenia zmiany wynagrodzenia jest dzień otwarcia ofert, chyba że zamawiający określi termin wcześniejszy (art. 439 ust. 5 Pzp).


Sposób określenia wpływu zmiany cen materiałów lub kosztów na koszt wykonania zamówienia


Do ustalenia wysokości zmienianego wynagrodzenia – należnego wykonawcy – będzie zastosowana opisana w umowie metoda oparta o mniej lub bardziej złożoną formułę arytmetyczną. Metoda ta może być opisana jako spis kolejnych czynności prowadzących do zmiany wynagrodzenia albo jako algorytm arytmetyczny, na podstawie którego zostanie obliczone zmienione wynagrodzenie.

W niniejszych wskazówkach skupiamy się na trzech metodach zmiany (indeksacji) wynagrodzenia nazwanych: metodą uproszczoną, szczegółową oraz koszykową. W dwóch pierwszych metodach zmiana wynagrodzenia będzie oparta na wskaźniku lub wskaźnikach, w trzeciej zmiana wynagrodzenia będzie oparta na współczynniku obliczanym na podstawie zmiany cen rynkowych wybranych przez zamawiającego materiałów lub kosztów związanych z realizacją zamówienia.

Zamawiający powinien zdecydować, którą z wyżej wskazanych metod zmiany wynagrodzenia zastosuje w umowie, kolejno jednoznacznie opisać zgodny z wybraną metodą sposób (algorytm) zmiany wynagrodzenia.

Wybierając konkretną metodę, zamawiający może się kierować jednorodnością albo złożonością przedmiotu zamówienia, zasadnością podziału zamówienia na części rozliczeniowe, które mogą być odrębnie indeksowane, informacjami z rynku o zmianach cen poszczególnych materiałów lub kosztów. W każdym przypadku zamawiający powinien korzystać z wiedzy i doświadczenia pracowników merytorycznych i specjalistów ds. kosztów przy opracowywaniu formuł arytmetycznych i wyborze wskaźników indeksacyjnych.

Przy wyborze metody indeksacji opartej na wskaźnikach bardzo ważnym zagadnieniem jest dostępność wskaźników adekwatnych dla wybranej metody i poziomu podziału (agregacji) zamówienia na części rozliczeniowe, jeżeli będą odrębnie zmieniane. Wskaźniki powinny odpowiadać pod względem scalenia (agregacji) częściom, które będą odrębnie waloryzowane.

Przy wyborze metody opartej na zmianie wybranych cen lub kosztów zamawiający powinien zwrócić uwagę na dostępność wiarygodnych i aktualizowanych cen rynkowych wybranych materiałów lub kosztów. W Pzp nie ma definicji materiałów i kosztów, należy się więc posiłkować, w przypadku kosztów kategorią ekonomiczną, a w przypadku materiałów dotyczących robót budowlanych mogą to być np. wyroby budowlane zwane powszechnie materiałami, w przypadku usług sprzątania środki czystości, w przypadku cateringu produkty żywieniowe. W przypadku innych kosztów związanych z realizacją zamówienia mogą to być np. koszty wynagrodzenia osób – w przypadku usług albo robocizny w robotach budowlanych, koszty urządzeń, instalacji, sprzętu, paliwa wykorzystywanych do świadczenia usługi albo wykonania robót budowlanych.
Koszty jako kategoria ekonomiczna obejmują niezbędne zużycie środków rzeczowych oraz usług obcych, wyrażone w cenach nabycia, a także niezbędne wykorzystanie pracy żywej, wyrażonej w płacach, związane z efektem użytecznym1.

Niezwykle istotną decyzją przy opracowaniu sposobu zmiany wynagrodzenia na podstawie wskaźników jest ich wybór. Decyzja w tym zakresie powinna być powiązana z uwzględnieniem celu nowego przepisu, tj. zapewnienia zabezpieczenia zmian kosztów po stronie wykonawcy i nie powinna być dokonywana z zamiarem obejścia przepisu. Wyboru konkretnego wskaźnika lub, gdy zachodzi taka potrzeba, kilku wskaźników, dokonuje zamawiający. Niezależnie od metody indeksacji, w każdym przypadku powinien to być wskaźnik obiektywny, jednoznaczny, łatwo dostępny, niezależny od stron umowy, jak najbliżej związany z przedmiotem zamówienia i sposobem obliczenia wynagrodzenia za jego wykonanie.

Ważne

Za niedopuszczalne należy uznać wprowadzenie do umowy zapisu „otwartego”, umożliwiającego wybór wskaźnika i zmianę wynagrodzenia na zasadach określonych jednostronnie przez wykonawcę lub zamawiającego po zawarciu umowy.

Na rynku dostępne są wskaźniki ogłaszane w komunikatach prezesa Głównego Urzędu Statystycznego, ale także wskaźniki publikowane w informatorach wydawanych przez komercyjne specjalistyczne wydawnictwa. Przepis nie zawiera zamkniętego wykazu wskaźników, nie ma więc zakazu korzystania ze wskaźników pochodzących z takich wydawnictw.

Ważne

Klauzula waloryzacyjna powinna zawierać precyzyjny, jednoznaczny opis wskaźnika, nazwę, podstawę wydania, częstotliwość ogłaszania lub publikacji. Ze względu na możliwość zaprzestania ogłaszania lub publikacji wybranego wskaźnika, lub zmianę podmiotu, który go ustala, zamawiający winien przewidzieć, aby metodę zmiany wynagrodzenia stosować odpowiednio do wskaźnika i podmiotu, który zgodnie z odpowiednimi przepisami prawa lub zmianami rynkowymi, w przypadku wskaźników publikowanych przez podmioty komercyjne, zastąpi dotychczasowy wskaźnik lub podmiot.


Wybierając konkretny wskaźnik, zamawiający powinien pamiętać, że wskaźniki publikowane są w procentach jako wskaźniki miesięczne, kwartalne, półroczne lub roczne. Koniecznym jest więc określenie, który wskaźnik zamawiający wybiera, w jaki sposób będzie na podstawie tego wskaźnika obliczana zmiana wynagrodzenia oraz w jakich terminach.

Wskaźniki procentowe mogą odnosić się każdorazowo do poprzedniego okresu, w którym cenę traktujemy jako 100%. Aby więc wyznaczyć wskaźnik wzrostu cen dla okresów dłuższych niż okresy publikacji, należy przemnożyć przez siebie kolejno opublikowane wskaźniki w odpowiednim przedziale czasowym, pamiętając, że są to wskaźniki procentowe.

Ważne

Zamawiający powinien także uwzględnić fakt, że wskaźniki są publikowane z pewnym opóźnieniem w stosunku do bieżącego okresu kalendarzowego, powiązanego z okresem rozliczeniowym. Zamawiający może albo przyjąć proste rozwiązanie, zakładające, że te opóźnienia będą i wykonawca uwzględni takie ryzyko w cenie oferty, albo zastosować trudniejszą formułę, która na bieżąco będzie przewidywała wstępną indeksację, a po opublikowaniu wskaźnika aktualnego będzie indeksacja właściwa.


W przypadku wyboru metody zmiany wynagrodzenia na podstawie zmiany cen materiałów lub kosztów w postanowieniach umowy powinien być podany wzór na obliczenie współczynnika indeksacji (nazwa przyjęta dla odróżnienia od wskaźników indeksacji podanych w publikacjach GUS lub innych), w oparciu na którym będzie obliczana zmiana wynagrodzenia wraz ze źródłem pozyskiwania informacji o zmianach rynkowych cen lub kosztów.


Metoda uproszczona


Metoda indeksacji uproszczona zakłada jednakowy sposób zmiany wynagrodzenia za wykonanie całości i części przedmiotu zamówienia. W przypadku wyboru tej metody indeksacji stosowany jest wskaźnik odnoszący się do zmiany wynagrodzenia jako całości bez analizowania poszczególnych jego części składowych. Ta metoda może być zastosowana w umowach, których przedmiotem są roboty budowlane zarówno przy wynagrodzeniu kosztorysowym (zamawiający dysponuje kosztorysem ofertowym), jak i ryczałtowym, gdy zamawiający nie posiada kosztorysu ofertowego, a tylko harmonogram rzeczowo-finansowy lub tabelę wartości elementów scalonych dla robót budowlanych.

Metoda może być także wykorzystana w przypadku usług, nie wymaga wówczas analizy części składowych usługi. W metodzie uproszczonej, aczkolwiek prostej w zastosowaniu, nie będą wyróżnione zmiany cen poszczególnych materiałów lub kosztów (nagłe wzrosty lub spadki), ulegną one spłaszczeniu zgodnie z metodyką ustalania wybranego wskaźnika. W tej metodzie nie jest możliwe wykorzystanie sposobu indeksacji z zastosowaniem współczynnika, obliczanego na podstawie zmian cen materiałów lub kosztów.


Metoda szczegółowa


Metoda indeksacji szczegółowa budowana jest w stosunku do założonego przez zamawiającego podziału przedmiotu zamówienia na odrębnie indeksowane części. W przypadku umów, których przedmiotem są roboty budowlane, mogą to być obiekty budowlane, elementy scalone w obiektach budowlanych, rodzaje robót lub pozycje w kosztorysie ofertowym w przypadku umów z wynagrodzeniem kosztorysowym i związanego z tym podziałem zmiany ich cen. Natomiast w przypadku usług – w stosunku do zmiany wynagrodzenia w podziale na wynagrodzenie osób realizujących konkretną usługę oraz materiały i sprzęt, które są wykorzystywane do wykonania usługi. Jeżeli udział materiałów i sprzętu jest znikomy w wynagrodzeniu za świadczenie usługi, można ten element pominąć w opracowanej metodzie waloryzacji. Podobnie można postąpić, gdy udział wynagrodzenia osób jest znikomy. Im niższy poziom scalenia, tym formuła arytmetyczna jest bardziej skomplikowana i pracochłonna przy jej zastosowaniu, ale dokładniej odzwierciedla zmiany rynkowe. Przy wynagrodzeniu ryczałtowym zastosowanie tej metody wymaga co najmniej zapewnienia podziału ceny oferty na roboty budowlane, w zależności od założonego podziału na wynagrodzenie za obiekty budowlane, elementy scalone w obiektach budowlanych lub pozycje kosztorysowe robót. Natomiast w przypadku zamówień na usługi zapewnienia podziału ceny oferty i kolejno wynagrodzenia za nie, na części składowe świadczonej usługi, które będą podlegały odrębnie waloryzacji.


Metoda koszykowa


Kolejna metoda indeksacji opiera się na tzw. koszyku waloryzacyjnym. Jest to metoda odpowiadająca sposobowi zmiany wynagrodzenia na podstawie wykazu rodzajów materiałów lub kosztów, których zmiana ceny uprawnia strony umowy do żądania zmiany wynagrodzenia. Zamawiający identyfikuje, z jakich większych, zagregowanych elementów lub pozycji robót, usług lub wybranych czynników produkcji, mających istotny wpływ na ostateczną wartość wynagrodzenia wykonawcy, składa się przedmiot zamówienia. Na podstawie tej oceny zamawiający buduje koszyk waloryzacyjny i dla każdego ze zidentyfikowanych i wybranych elementów lub pozycji kosztorysowych robót, usług lub wybranych czynników produkcji określa jego procentową (%) wagę w koszyku.

Ważne

Budując koszyk, zamawiający wybiera tylko elementy mające największy wpływ na koszty, a w przypadku, gdy takich elementów jest wiele, może przyjąć te najbardziej reprezentatywne.


Należy pamiętać, aby w opracowanej formule arytmetycznej suma współczynników udziału poszczególnych rodzajów kosztów w cenie robót albo usługi wynosiła 1,0 (100%). Najbardziej rozpowszechnioną formułą arytmetyczną stosowaną w tego rodzaju klauzulach jest indeks Laspeyresa.

Z przykładowymi formułami arytmetycznymi stosowanymi do obliczenia wartości współczynnika wykorzystywanego do zmiany wynagrodzenia umownego wykonawcy przy zastosowaniu metody koszykowej można się zapoznać na stronach internetowych GDDKiA, PLK PKP. W tych formułach zmiana wynagrodzenia dokonywana jest na podstawie współczynnika będącego sumą składowych współczynników obliczonych w oparciu na wskaźnikach cen wyrobów publikowanych przez prezesa Głównego Urzędu Statystycznego w Dziedzinowej Bazie Wiedzy.

Na metodzie indeksacji koszykowej oparta jest także subklauzula (13.8 albo 13.7) zawarta w „Warunkach kontraktowych FIDIC”, umożliwiająca zmianę wynagrodzenia w przypadku zmiany kosztów. Do opracowania koszyka waloryzacyjnego i powiązanej z nim formuły arytmetycznej powinni być zaangażowani wysokiej klasy specjaliści ds. kosztów. Do budowy koszyka i ustalenia wag poszczególnych jego części składowych pomocne mogą być dane uzyskane w ramach szacowania wartości zamówienia. Zarówno dla robót budowlanych, jak i usług zamawiający powinien ustalić ceny tych części składowych. Dla robót budowlanych będą to informacje zawarte w kosztorysie inwestorskim albo planowanych kosztach prac projektowych i planowanych kosztach robót budowlanych. Dla usług poprzez rozeznanie rynku występując z zapytaniem do wykonawców o podanie kosztów w podziale na części składowe szacowanej ceny. W koszyku dla robót budowlanych zamawiający może umieścić nie tylko wybrane materiały, ale również wynagrodzenie osób (lub robociznę), ceny wybranych urządzeń lub sprzętu budowlanego. W przypadku usług w koszyku obok wynagrodzenia osób można wyróżnić materiały, sprzęt lub narzędzia wykorzystane do świadczenia usługi.

W przypadku umów, których przedmiotem są roboty budowlane, co do zasady nie obejmuje się koszykiem wszystkich materiałów budowlanych składających się na wykonanie robót budowlanych, lecz tylko najważniejsze, których udział ma istotny wpływ na wartość robót. Sam ustawodawca w przypadku zmiany wynagrodzenia przez wskazanie innej podstawy niż wskaźniki ogłaszane w komunikacie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego nakazuje sporządzanie wykazu rodzajów materiałów lub kosztów, których zmiana ceny uprawnia strony umowy do żądania zmiany wynagrodzenia.

W przypadku metody koszykowej budowane są formuły arytmetyczne do obliczenia współczynnika lub przelicznika zmiany wynagrodzenia, na podstawie którego zostanie obliczona wartość wynagrodzenia uwzględniająca zmianę cen wybranych wyrobów budowlanych, wynagrodzenia osób, a także wybranych urządzeń lub sprzętu w przypadku robót budowlanych albo materiałów i sprzętu, które są wykorzystywane do wykonania usługi. Dla każdego z elementów koszyka obliczany jest osobny współcz...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy