Dołącz do czytelników
Brak wyników

Jak wygrać przetarg

18 września 2018

NR 166 (Wrzesień 2018)

Kara umowna – zryczałtowane odszkodowanie

0 38

Na podstawie art. 483 § 1 k.c. zamawiający może zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Kara umowna przewidziana w art. 483 § 1 k.c. jest swego rodzaju odszkodowaniem służącym naprawieniu szkody wyrządzonej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania niepieniężnego.

Kara umowna jest powszechnym elementem umów w sprawach zamówień publicznych, a jej popularność wynika z możliwości dochodzenia zapłaty kwoty pieniężnej za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zamówienia publicznego. Kara umowna jest ustalonym z góry zryczałtowanym odszkodowaniem, powiązanym z reżimem odpowiedzialności kontraktowej. Przemawia za tym chociażby umiejscowienie przepisów dotyczących kary umownej (art. 483–484 k.c.) wśród przepisów odnoszących się do odpowiedzialności kontraktowej.
W orzecznictwie od lat utrwalony jest pogląd, że kara umowna przysługuje również w przypadku, gdy zamawiający nie poniósł żadnej szkody z powodu nienależytego wykonania umowy, choć przepis mówi o prawie do kary bez względu na wysokość poniesionej szkody (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 18 lutego 2015 r., sygn. akt: I ACa 967/14). Jeśli uchybienie wykonawcy polega na niedotrzymaniu terminu wykonania zamówienia publicznego, kara umowna, w razie jej zastrzeżenia, typowo należna jest za opóźnienie albo za zwłokę. W praktyce przyjmuje się, że w przypadku zastrzeżenia kary umownej za opóźnienie bez znaczenia są jego przyczyny oraz zawinienie dłużnika (wykonawcy). Przyjęcie takiego stanowiska może być jednak błędem. 
Kara umowna może być zastrzeżona w kontrakcie zarówno za zwłokę (kwalifikowane opóźnienie zawinione bezpośrednio przez dłużnika bądź osoby, którymi posługiwał się przy wykonywaniu zobowiązania, powstałe z innych przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność), jak i tzw. opóźnienia proste, polegające na niespełnieniu świadczenia w oznaczonym terminie, a w przypadku nieoznaczenia – po wezwaniu dłużnika do wykonania przez wierzyciela (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2013 r., sygn. akt: II CSK 331/12).
Na podstawie art. 143d ust. 1 pkt 7 Pzp umowa o roboty budowlane musi również zawierać co najmniej postanowienia dotyczące wysokości kar umownych, z tytułu:

  1. braku zapłaty lub nieterminowej zapłaty wynagrodzenia należnego podwykonawcom lub dalszym podwykonawcom,
  2. nieprzedłożenia do zaakceptowania projektu umowy o podwykonawstwo, której przedmiotem są roboty budowlane, lub projektu jej zmiany,
  3. nieprzedłożenia poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii umowy o podwykonawstwo lub jej zmiany,
  4. braku zmiany umowy o podwykonawstwo w zakresie terminu zapłaty.

Opóźnienie a zwłoka

Zwłoka w świetle art. 476 k.c. jest opóźnieniem kwalifikowanym dłużnika, wynikającym z okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność.
Opóźnienie nie jest zwłoką, gdy wykonawca udowodni, że nastąpiło ono z przyczyn, za które odpowiedzialności nie ponosi. Zamawiający musi natomiast tylko wykazać, że świadczenie (usługa, dostawa lub robota budowlana) nie zostało spełnione w terminie, nie obciąża go jednak dowód, że przybrało ono postać zwłoki (tak w wyrokach Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 25 maja 2006 r., sygn. akt: I ACa 1229/05, z 22 czerwca 2006 r., sygn. akt: I ACa 2321/05, z 29 września 2010 r., sygn. akt: V ACa 208/10, oraz wyroku Sądu Najwyższego z 22 września 2011 r., sygn. akt: V CSK 427/10, i 4 lutego 2011 r., sygn. akt: III CSK 161/10). Oceny, czy chodzi o okoliczności, za które wykonawca ewentualnie odpowiada, dokonuje się według ogólnych zasad odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (art. 471–474 k.c.).

Ważne!

Zgodnie z art. 476 k.c. dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony – gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Nie dotyczy to sytuacji, gdy opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Z art. 476 k.c. należy zatem wyprowadzić wniosek, że wykonawca dopuszcza się zwłoki, jeżeli opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, a opóźnienie to jest następstwem okoliczności, za które wykonawca ponosi odpowiedzialność. 

Z przepisu art. 476 k.c. wynika domniemanie prawne, iż, nie dotrzymując terminu, wykonawca pozostaje w zwłoce, czyli niewykonanie zobowiązania w terminie wynikało z przyczyn, za które dłużnik odpowiada. Zamawiający nie musi natomiast udowadniać, że niedotrzymanie terminu spełnienia świadczenia jest spowodowane okolicznościami, za które wykonawca odpowiada. Zamawiający musi tylko wykazać, że termin wykonania zamówienia upłynął bezskutecznie. W sytuacji gdy wykonawca twierdzi, iż nie popadł w zwłokę, lecz w opóźnienie zwykłe niestwarzające negatywnych dla niego następstw prawnych, powinien tę okoliczność wykazać.

Odpowiedzialność dłużnika 

Uwzględniając art. 476 zd. 2 k.c., można uznać, że dla zwłoki decydujące znaczenie ma okoliczność, że jest to uchybienie terminowi świadczenia, za które wykonawca ponosi odpowiedzialność. Odnosząc to stwierdzenie do art. 471 k.c., można wysunąć wniosek, że zwłoka jest szczególnym przypadkiem nienależytego wykonania zobowiązania, natomiast podstawową okolicznością obciążającą wykonawcę jest również w tym przypadku jego wina nieumyślna w postaci niedbalstwa. Zgodnie bowiem z art. 472 k.c., jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności. 
W wyroku z 16 stycznia 2013 r., sygn. akt: II CSK 331/12, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że obowiązek zapłaty kary umownej za opóźnienie powstaje wówczas, gdy naruszenie zobowiązania powstało na skutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że nie można żądać kary umownej, gdy dłużnik obalił wynikające z art. 471 k.c. domniemanie, że opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Zastrzec należy, że dochodząc kary umownej w opisywanym przypadku, wierzyciel nie musi udowadniać, 
że nieterminowe wykonanie zobowiązania nastąpiło na skutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. 
Dłużnika obciąża natomiast dowód braku odpowiedzialności za wskazane zdar...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Monitor Zamówień Publicznych"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Roczny dostęp do filmów instruktażowych
  • Cykl szkoleń online
  • Indywidualne konsultacje
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy