Dołącz do czytelników
Brak wyników

Jak wygrać przetarg

18 września 2018

NR 166 (Wrzesień 2018)

Kara umowna – zryczałtowane odszkodowanie

547

Na podstawie art. 483 § 1 k.c. zamawiający może zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikającej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy. Kara umowna przewidziana w art. 483 § 1 k.c. jest swego rodzaju odszkodowaniem służącym naprawieniu szkody wyrządzonej niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania niepieniężnego.

Kara umowna jest powszechnym elementem umów w sprawach zamówień publicznych, a jej popularność wynika z możliwości dochodzenia zapłaty kwoty pieniężnej za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zamówienia publicznego. Kara umowna jest ustalonym z góry zryczałtowanym odszkodowaniem, powiązanym z reżimem odpowiedzialności kontraktowej. Przemawia za tym chociażby umiejscowienie przepisów dotyczących kary umownej (art. 483–484 k.c.) wśród przepisów odnoszących się do odpowiedzialności kontraktowej.
W orzecznictwie od lat utrwalony jest pogląd, że kara umowna przysługuje również w przypadku, gdy zamawiający nie poniósł żadnej szkody z powodu nienależytego wykonania umowy, choć przepis mówi o prawie do kary bez względu na wysokość poniesionej szkody (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 18 lutego 2015 r., sygn. akt: I ACa 967/14). Jeśli uchybienie wykonawcy polega na niedotrzymaniu terminu wykonania zamówienia publicznego, kara umowna, w razie jej zastrzeżenia, typowo należna jest za opóźnienie albo za zwłokę. W praktyce przyjmuje się, że w przypadku zastrzeżenia kary umownej za opóźnienie bez znaczenia są jego przyczyny oraz zawinienie dłużnika (wykonawcy). Przyjęcie takiego stanowiska może być jednak błędem. 
Kara umowna może być zastrzeżona w kontrakcie zarówno za zwłokę (kwalifikowane opóźnienie zawinione bezpośrednio przez dłużnika bądź osoby, którymi posługiwał się przy wykonywaniu zobowiązania, powstałe z innych przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność), jak i tzw. opóźnienia proste, polegające na niespełnieniu świadczenia w oznaczonym terminie, a w przypadku nieoznaczenia – po wezwaniu dłużnika do wykonania przez wierzyciela (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 stycznia 2013 r., sygn. akt: II CSK 331/12).
Na podstawie art. 143d ust. 1 pkt 7 Pzp umowa o roboty budowlane musi również zawierać co najmniej postanowienia dotyczące wysokości kar umownych, z tytułu:

  1. braku zapłaty lub nieterminowej zapłaty wynagrodzenia należnego podwykonawcom lub dalszym podwykonawcom,
  2. nieprzedłożenia do zaakceptowania projektu umowy o podwykonawstwo, której przedmiotem są roboty budowlane, lub projektu jej zmiany,
  3. nieprzedłożenia poświadczonej za zgodność z oryginałem kopii umowy o podwykonawstwo lub jej zmiany,
  4. braku zmiany umowy o podwykonawstwo w zakresie terminu zapłaty.

Opóźnienie a zwłoka

Zwłoka w świetle art. 476 k.c. jest opóźnieniem kwalifikowanym dłużnika, wynikającym z okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność.
Opóźnienie nie jest zwłoką, gdy wykonawca udowodni, że nastąpiło ono z przyczyn, za które odpowiedzialności nie ponosi. Zamawiający musi natomiast tylko wykazać, że świadczenie (usługa, dostawa lub robota budowlana) nie zostało spełnione w terminie, nie obciąża go jednak dowód, że przybrało ono postać zwłoki (tak w wyrokach Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 25 maja 2006 r., sygn. akt: I ACa 1229/05, z 22 czerwca 2006 r., sygn. akt: I ACa 2321/05, z 29 września 2010 r., sygn. akt: V ACa 208/10, oraz wyroku Sądu Najwyższego z 22 września 2011 r., sygn. akt: V CSK 427/10, i 4 lutego 2011 r., sygn. akt: III CSK 161/10). Oceny, czy chodzi o okoliczności, za które wykonawca ewentualnie odpowiada, dokonuje się według ogólnych zasad odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania (art. 471–474 k.c.).

Ważne!

Zgodnie z art. 476 k.c. dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony – gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Nie dotyczy to sytuacji, gdy opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Z art. 476 k.c. należy zatem wyprowadzić wniosek, że wykonawca dopuszcza się zwłoki, jeżeli opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, a opóźnienie to jest następstwem okoliczności, za które wykonawca ponosi odpowiedzialność. 

Z przepisu art. 476 k.c. wynika domniemanie prawne, iż, nie dotrzymując terminu, wykonawca pozostaje w zwłoce, czyli niewykonanie zobowiązania w terminie wynikało z przyczyn, za które dłużnik odpowiada. Zamawiający nie musi natomiast udowadniać, że niedotrzymanie terminu spełnienia świadczenia jest spowodowane okolicznościami, za które wykonawca odpowiada. Zamawiający musi tylko wykazać, że termin wykonania zamówienia upłynął bezskutecznie. W sytuacji gdy wykonawca twierdzi, iż nie popadł w zwłokę, lecz w opóźnienie zwykłe niestwarzające negatywnych dla niego następstw prawnych, powinien tę okoliczność wykazać.

Odpowiedzialność dłużnika 

Uwzględniając art. 476 zd. 2 k.c., można uznać, że dla zwłoki decydujące znaczenie ma okoliczność, że jest to uchybienie terminowi świadczenia, za które wykonawca ponosi odpowiedzialność. Odnosząc to stwierdzenie do art. 471 k.c., można wysunąć wniosek, że zwłoka jest szczególnym przypadkiem nienależytego wykonania zobowiązania, natomiast podstawową okolicznością obciążającą wykonawcę jest również w tym przypadku jego wina nieumyślna w postaci niedbalstwa. Zgodnie bowiem z art. 472 k.c., jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności. 
W wyroku z 16 stycznia 2013 r., sygn. akt: II CSK 331/12, Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że obowiązek zapłaty kary umownej za opóźnienie powstaje wówczas, gdy naruszenie zobowiązania powstało na skutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że nie można żądać kary umownej, gdy dłużnik obalił wynikające z art. 471 k.c. domniemanie, że opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. Zastrzec należy, że dochodząc kary umownej w opisywanym przypadku, wierzyciel nie musi udowadniać, 
że nieterminowe wykonanie zobowiązania nastąpiło na skutek okoliczności, za które dłużnik ponosi odpowiedzialność. 
Dłużnika obciąża natomiast dowód braku odpowiedzialności za wskazane zdarzenie. Powyższe nie oznacza, iż nie jest możliwe przyjęcie w umowie, że odpowiedzialność dłużnika jest szersza i obejmuje nawet okoliczności niezawinione przez niego. Przepis art. 472 k.c. statuuje odpowiedzialność dłużnika w reżimie odpowiedzialności kontraktowej na zasadzie winy (za niezachowanie należytej staranności). Przepis ten ma jednak charakter względnie obowiązujący, dopuszcza więc możliwość modyfikowania granicy i zasady odpowiedzialności dłużnika. Dłużnik może więc przez umowę przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, także tych niezależnych od niego (art. 473 § 1 k.c.). Dla osiągnięcia takiego rezultatu bardzo istotny jest właściwy sposób redakcji poszczególnych postanowień umownych. Powinien z nich wynikać, w sposób niebudzący wątpliwości, zamiar stron rozszerzenia odpowiedzialności dłużnika za niewykonanie zobowiązania. 

Ważne!

Redagując umowę, należy mieć więc na względzie, że zastrzeżenie w umowie kary umownej „za opóźnienie”, bez wskazania dodatkowych przesłanek zmiany reżimu odpowiedzialności dłużnika, niekoniecznie oznacza, iż wierzyciel będzie miał możliwość skutecznego dochodzenia kary umownej w każdym przypadku opóźnienia się dłużnika w wykonaniu zobowiązania. 

Skoro nienależyte wykonanie umowy zostało spowodowane okolicznościami, za które odpowiedzialność ponosi wyłącznie wierzyciel (zamawiający), to dłużnik (wykonawca) nie może być zobowiązany do zapłaty kary umownej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27 września 2013 r., sygn. akt: I CSK 748/12).
Na podstawie art. 473 k.c. stronom zobowiązania przysługuje uprawnienie do innego, szerszego lub węższego, określenia okoliczności, za które dłużnik odpowiada; może ona również wynikać z przepisów ustawy. Wówczas, w konkretnym stosunku, zwłoką będzie również takie uchybienie terminowi świadczenia, którego przyczynę stanowiły okoliczności inne niż niezachowanie przez dłużnika należytej staranności. W takim przypadku, przy rozszerzeniu odpowiedzialności, niemożliwość postawienia dłużnikowi zarzutu zawinienia nie jest przeszkodą uznania, że pozostaje on w zwłoce. W skrajnej sytuacji, gdy strony wprowadzą odpowiedzialność typu gwarancyjnego za skutek, zwłoka i opóźnienie nie będą się między sobą różniły. Wola stron co do rozszerzenia odpowiedzialności dłużnika z tytułu kary umownej powinna być jednak wyraźnie uzewnętrzniona. 
Odnosząc się do wskazanej kwestii, należy zauważyć, że w granicach swobody kontraktowej (art. 3531 k.c., art. 473 § 1 k.c.) strony mogą umownie ukształtować zakres odpowiedzialności, kompensacji i rozkład ryzyka ponoszenia skutków niewykonania zobowiązania. Przepisy o karze umownej za niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie zobowiązania niepieniężnego (art. 483 k.c.) mają bowiem charakter dyspozytywny (przepis ma charakter dyspozytywny, gdy jego zastosowanie w konkretnym stosunku prawnym może zostać wyłączone wolą stron). 
Do kategorii przesłanek negatywnych kary umownej zalicza się brak winy dłużnika. Wykazanie przez dłużnika braku winy powoduje uchylenie obowiązku świadczenia kary umownej w tych stosunkach zobowiązaniowych, w których dłużnik odpowiada na zasadzie winy. Użycie natomiast ogólnego sformułowania o karze umownej „za opóźnienie” również nie czyni jej niezależną od przyczyn niedochowania terminu spełnienia świadczenia.

Zastrzeżenie i inne

Od kary umownej należy natomiast odróżnić zastrzeżenie o charakterze gwarancyjnym, nakładające obowiązek zapłaty określonej kwoty pieniężnej w razie niewykonania (niewłaściwego wykonania) zobowiązania wskutek okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności. Nie stosuje się do niego przepisów o karze umownej. Taki charakter będzie miało postanowienie umowne w brzmieniu „za uchybienie terminu”, „bez względu na przyczynę niewykonanie lub niewłaściwe wykonanie zobowiązania”. 
Nie ma również przeszkód prawnych, aby wykonawca, 
na podstawie art. 473 § 1 k.c., przyjął w umowie odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy