Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo

6 lipca 2021

NR 194 (Lipiec 2021)

Polubowne rozwiązywanie sporów

16

Przez wiele lat polubowne rozwiązywanie sporów kojarzyło się z działalnością arbitrażową, polegającą na rozstrzyganiu spraw nie przez zawodowe sądy powszechne, lecz przez wyznaczanych prawników, działających jako sąd polubowny (arbitrażowy).

Na stronach Urzędu Zamówień Publicznych ukazało się obszerne opracowanie, opatrzone logo Fundacji Europejskiej, UZP i Unii Europejskiej na temat mediacji i innych sposobów polubownego rozwiązywania sporów w zamówieniach publicznych. Poniżej zamieszczamy wybrane fragmenty ww. opracowania, zachęcające do dogłębnej analizy całego materiału.

POLECAMY

 

Wynikało to z faktu, iż w ustawie z dnia 17 listopada 1964 r.Kodeks postępowania cywilnego wyodrębnione zostały przepisy regulujące m.in. sposób tworzenia, właściwość, postępowanie i orzekanie przez sąd polubowny. […] Ustawą z dnia 28 lipca 2005 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 178, poz. 1478) przepisy te zastąpiono nowymi art. 1154–1217, zawartymi w części piątej k.p.c. zatytułowanej „Sąd polubowny (arbitrażowy)”.

Sądy polubowne

Przepisy te istnieją w k.p.c. dotąd i na ich podstawie działają zarówno doraźne sądy polubowne, powoływane ad hoc dla rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, jak i stałe sądy polubowne, działające na podstawie stosownych regulaminów i dysponujące listą osób, spośród których wyznaczani są arbitrzy do składu orzekającego. Przykładem działających obecnie stałych sądów polubownych są: Sąd Polubowny przy Związku Banków Polskich, Sąd Polubowny przy Komisji Nadzoru Finansowego, Sąd Arbitrażowy przy Konfederacji Lewiatan czy też Sąd Arbitrażowy przy Krajowej Izbie Gospodarczej.

Ważne

Jednym z takich sądów jest też Sąd Polubowny przy Prokuratorii Generalnej RP. Powstał na mocy przepisów ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2016 r., poz. 2261), a utworzony został zarządzeniem nr 010-19/17 Prezesa Prokuratorii Generalnej RP z z dnia 3 lipca 2017 r. […]

Ustawa z 1994 r. o zamówieniach publicznych

Idea rozwiązywania sporów przez sądy polubowne trafiła też do zamówień publicznych. Jej realizacja miała się ziścić w postaci działalności zespołów arbitrów powołanych na mocy ustawy z 10 czerwca 1994 r. o zamówieniach publicznych (Dz. U. Nr 76, poz. 344). Ustawa ta nie regulowała w sposób szczegółowy postępowania odwoławczego przed zespołem arbitrów, odsyłała w tym zakresie do odpowiedniego stosowania przepisów k.p.c. o sądzie polubownym. Konsekwencją było np. wyznaczanie arbitrów przez strony postępowania odwoławczego, czyli przez odwołującego i zamawiającego – przewodniczącego zespołu arbitrów wyznaczał Prezes UZP. Natomiast podstawową różnicą było odejście od zasady dobrowolności: o rozstrzyganiu sporu przez zespół arbitrów decydowała ustawa o zamówieniach publicznych, nie zaś umowa stron, czyli zapis na sąd polubowny. Początkowo też nie przewidziano szczególnego środka w postaci skargi na wyrok zespołu arbitrów, w związku z czym zastosowanie znalazła jedynie przewidziana w k.p.c. skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego. […]

Prawo zamówień publicznych – nowe rozwiązania

Uchwalona w dniu 11 września 2019 r. nowa ustawa – Prawo zamówień publicznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2019 ze zm.) po raz pierwszy wprowadziła do zamówień publicznych możliwości zawierania ugody w drodze pozasądowych metod rozwiązywania sporów. Te metody to przede wszystkim mediacja i koncyliacja.

Ważne

Cechą charakterystyczną nowych rozwiązań jest to, że nie ingerują w postępowanie o udzielenie zamówienia publicznego, prowadzone na podstawie przepisów ustawy. Znajdują zastosowanie dopiero w razie sporów powstałych na etapie realizacji umowy.

Nowa ustawa Pzp podtrzymuje dominujące od początku stanowisko, iż nie jest możliwe stosowanie żadnych polubownych rozwiązań w trakcie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego. 

Przesłanki polubownego rozwiązywania sporów

Z kluczowego dla pozasądowego rozwiązywania sporów art. 591 ust. 1 Pzp można wyróżnić kilka przesłanek, których łączne zaistnienie umożliwia skierowanie sprawy do rozstrzygnięcia na drodze innej niż sądowa. Podstawową jest powstanie sporu między stronami zawartej umowy, przy czym umowa musi dotyczyć zamówienia publicznego.

Ważne

Z istnieniem sporu mamy do czynienia wtedy, gdy jedna ze stron umowy formułuje określone roszczenia (żądania), a druga strona nie zgadza się na ich spełnienie.

[…] Rozwiązywanie sporu w drodze pozasądowej możliwe jest tylko wtedy, gdy dotyczy on sprawy majątkowej. Nie jest więc możliwe, na podstawie art. 591 i n. Pzp, domaganie się np. przedłużenia terminu realizacji umowy, zmiany sposobu realizacji świadczenia, ochrony praw autorskich – czy dochowania poufności, jeżeli z takimi roszczeniami nie są bezpośrednio powiązane określone żądania finansowe (np. kary umowne).

Dopuszczalność ugody

Warunkiem umożliwiającym skierowanie sporu dotyczącego umowy o zamówienie publiczne do jego pozasądowego rozwiązania jest dopuszczalność zawarcia ugody […].

Sytuacja zmieniła się od dnia 1 czerwca 2017 r., kiedy weszła w życie nowelizacja ustawy o finansach publicznych (Dz. U. z 2017 r., poz. 933) wprowadzająca m.in. art. 54a, który zezwala jednostkom sektora finansów publicznych na zawieranie ugód w spornych należnościach cywilnoprawnych.

Spełnione muszą zostać jednak dwa warunki:

  1. jednostka chcąca zawrzeć ugodę musi dokonać pisemnej oceny skutków zawarcia ugody,
  2. ocena ta powinna wskazywać, iż zawarcie ugody będzie korzystniejsze niż prawdopodobny wynik postępowania sądowego lub arbitrażowego.

Przepis precyzuje, iż w ocenie uwzględniona musi być zasadność spornych żądań, możliwość ich zaspokojenia, przewidywany czas trwania postępowania sądowego lub arbitrażowego oraz koszty takiego postępowania.

Konsekwencją powyższej zmiany jest nowy zapis ustawy z dnia 17 grudnia 2014 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 1440 ze zm.). Wynika z niego, iż zawarcie wiążącej ugody 
nie jest traktowane jako naruszenie dyscypliny finansów publicznych, polegające np. na ustaleniu należności w niższej wysokości niż wynikająca z prawidłowego wyliczenia (art. 5 ust. 4 w zw. z ust. 1 ww. ustawy). 

Sąd polubowny

Przepis w zakresie oceny dopuszczalności ugody zrównuje postępowanie sądowe z postępowaniem arbitrażowym, co z jednej strony oznacza, iż zamawiający, dokonując oceny skutków ugody, powinien brać pod uwagę działalność sądów polubownych, a z drugiej – postępowanie przed sądem arbitrażowym niekoniecznie ma cechy polubownego rozwiązywania sporów.

[…] Warunkiem poddania sporu pod rozstrzygnięcie sądu polubownego jest pisemna umowa stron, czyli zapis na sąd polubowny. W tym przejawia się przede wszystkim zasada 
dobrowolności.

[…] Sąd polubowny rozstrzyga spór według prawa właściwego dla danego stosunku prawnego, niemniej jednak, gdy strony go wyraźnie upoważnią, może też rozstrzygać spór według ogólnych zasad prawa lub zasad słuszności. Cechą charakterystyczną postępowania przed sądem polubownym jest jego jednoinstancyjność, a strony co do zasady – nie mogą odwołać się do sądu powszechnego. Wyjątkiem jest tylko skarga o uchylenie wyroku sądu polubownego, składana na podstawie art. 1206 k.p.c., w ściśle określonych sytuacjach, związanych przede wszystkim z formalnymi aspektami rozstrzygania przez sąd polubowny.

Podstawy formalne

Do wszczęcia mediacji lub koncyliacji niezbędne jest złożenie stosownego wniosku przez jedną ze stron umowy o zamówienie publiczne. Aby jednak taki wniosek został złożony, w umowie lub umowie ramowej powinno znajdować się postanowienie o rozwiązywaniu sporów w drodze mediacji lub innego środka pozasądowego. Brak takiego zapisu nie wyklucza jednak mediacji czy koncyliacji. Może do niej dojść także wtedy, gdy jedna ze stron złoży wniosek o pozasądowe rozwiązanie sporu, a druga strona wyrazi na to zgodę (art. 591 ust. 2 Pzp).

Wniosek taki powinien zostać skierowany do Sądu Polubownego przy Prokuratorii Generalnej RP, wybranego mediatora albo osoby prowadzącej inne polubowne rozwiązanie sporu (art. 593 ust. 2 Pzp).

Skierowanie na mediację

Mediacja oraz inne sposoby polubownego rozwiązania sporu są dobrowolne, co wynika wprost z art. 183¹ § 1 k.p.c., a pośrednio także z art. 591 Pzp.

W przepisach dotyczących zamówień publicznych przewidziano obligatoryjne skierowanie na mediację w przypadku zaistnienia wszystkich okoliczności opisanych w art. 593 ust. 1 i 2 Pzp.

Zgodnie z tymi przepisami, zamawiający w pozwie lub odpowiedzi na pozew ma obowiązek zawrzeć informację, czy strony podjęły próbę mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu. W przypadku nie podjęcia takiej próby zamawiający ma obowiązek zawrzeć w pozwie lub odpowiedzi na pozew wyjaśnienie co do przyczyn niepodjęcia działań mediacyjnych. Brak informacji w tym zakresie oznacza, iż sąd, do którego wpłynął pozew lub odpowiedź na pozew, ma obowiązek skierować strony do mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu, jeżeli:

  • szacunkowa wartość zamówienia została ustalona na kwotę co najmniej 10 mln euro (dla dostaw lub usług) oraz 20 mln euro (dla robót budowlanych) i
  • wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 tys. zł.

Po przekroczeniu ww. kwot progowych do skierowania na mediację nie dojdzie tylko wtedy, gdy zamawiający poinformuje sąd o przeprowadzeniu nieudanej mediacji, albo gdy nie zawrze w pozwie lub odpowiedzi na pozew wyjaśnienia powodów niepodjęcia mediacji. Należy przyjąć, iż w przypadku niezamieszczenia przez zamawiającego żadnej informacji na temat mediacji sąd powinien wezwać go do uzupełnienia pozwu lub odpowiedzi na pozew w tym zakresie.
[…] Sąd powszechny kieruje strony do mediacji lub innego polubownego rozwiązania sporu do Sądu Polubownego przy Prokuratorii Generalnej RP. Natomiast do innego mediatora lub osoby prowadzącej inne polubowne rozwiązanie sporu sąd powszechny może skierować w dwóch przypadkach:

  • gdy strony same wskażą mediatora lub osobę prowadzącą inne rozwiązanie sporu, albo
  • gdy Sąd Polubowny przy Prokuratorii Generalnej RP odmówi przeprowadzenia polubownego rozwiązania sporu. […]

Mediacja – definicje

[…] Nie ma jednak legalnej definicji mediacji i dlatego należy posłużyć się innymi próbami zdefiniowania tego pojęcia. Do takich należy przede wszystkim definicja zawarta na stronie internetowej Sądu Polubownego przy Prokuratorii Generalnej RP,
gdzie zapisano, że mediacja jest dobrowolną i poufną metodą rozwiązywania sporów, w której strony z pomocą bezstronnego i neutralnego mediatora prowadzą negocjacje, wypracowując obopólnie satysfakcjonujące porozumienie (sp.prokuratoria.gov.pl).

Próby definicji mediacji można znaleźć też w doktrynie, a pojawiły się one na bazie art. 1833a k.p.c. Przepis ten stwierdza m.in., iż mediator prowadzi mediację, wykorzystując różne metody zmierzające do polubownego rozwiązania sporu, w tym poprzez wspieranie stron w formułowaniu przez nie propozycji ugodowych. […]

Wszczęcie mediacji

Mediacja jest możliwa tylko wtedy, gdy strony zawrą w tym zakresie stosowną umowę. Umowa taka powinna określać przede wszystkim przedmiot mediacji oraz osobę mediatora albo sposób wyboru mediatora (art. 1831 § 3 k.p.c.). Do mediacji może dojść także wtedy, gdy jedna ze stron złoży wniosek o mediację, a druga strona wyrazi na to zgodę. Wszczęcie mediacji przez stronę następuje z chwilą doręczenia mediatorowi wniosku o przeprowadzenie mediacji, z dołączonym dowodem doręczenia jego odpisu drugiej stronie (art. 1836 k.p.c.). […] W przypadku Sądu Polubownego przy Prokuratorii Generalnej RP wniosek składa się do tegoż sądu. Zawiera on dodatkowo m.in. uzasadnienie przez jedną ze stron postępowania kryteriów kwalifikujących sprawę do rozstrzygania przez Sąd Polubowny przy Prokuratorii Generalnej RP. Szczegółowe określenie zawartości wniosku oraz wymaganych dokumentów zawiera Regulamin tegoż sądu, znajdujący się na stronie sp.prokuratoria.gov.pl, z tekstem ujednoliconym na dzień 20 września 2019 r.

Wszczęcie mediacji przerywa bieg przedawnienia, samo zaś przystąpienie do mediacji nie oznacza konieczności zawarcia ugody (także w przypadku skierowania na mediację przez sąd).

Ważne

Brak ugody lub odmowa przystąpienia do mediacji nie pozbawia strony prawa do dochodzenia swoich roszczeń przed sądem powszechnym.

Skierowanie na mediację

Sposobem...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Szkoły"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy