Dołącz do czytelników
Brak wyników

Prawo

10 września 2019

NR 177 (Wrzesień 2019)

W trosce o niepełnosprawnych

0 55

Problem dostępności obiektów budowlanych dla osób niepełnosprawnych ma swoje miejsce w przepisach ustawy – Prawo zamówień publicznych, w wymaganiach dotyczących opisu przedmiotu zamówienia. 

Artykuł 30 ust. 8 i 9 Pzp zawiera – w przypadku zamówień na roboty budowlane – obowiązek określenia przez zamawiających w opisie przedmiotu zamówienia wymaganych cech materiału, produktu lub usługi, które odpowiadają przeznaczeniu zamierzonemu przez zamawiającego, w szczególności z uwzględnieniem, adekwatnie do przedmiotu zamówienia, dostosowania projektu do potrzeb wszystkich użytkowników, w tym zapewnienia dostępności dla osób niepełnosprawnych.

Analogicznie jest w zamówieniach na dostawy i usługi. Zamawiający zobligowany jest, by wymagać, adekwatnie do przedmiotu zamówienia, dostosowania projektu do potrzeb wszystkich użytkowników, w tym zapewnienia dostępności dla osób niepełnosprawnych.


Usuwanie barier


Sejm RP w dniu 19 lipca 2019 r. uchwalił ustawę o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami i skierował ją do prac w Senacie RP. Ustawa wejdzie w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia, z wyjątkiem kilku przepisów, dla których przewidziano dłuższe vacatio legis w celu przygotowania się do ich stosowania.

W uzasadnieniu do projektu ustawy wskazano, że usuwanie barier i zapewnienie dostępności dla wszystkich obywateli, w tym przede wszystkim osób doświadczających trudności w mobilności czy percepcji, stanowi jedno z kluczowych zadań państwa urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

WAŻNE!

Nowe przepisy mają na celu wskazanie środków służących zapewnieniu różnych aspektów dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami oraz obowiązków podmiotów publicznych w tym zakresie. Do takich działań Polska zobowiązała się, ratyfikując w 2012 r. Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych (KPON) sporządzoną w Nowym Jorku 13 grudnia 2006 r. (Dz. U. z 2012 r., poz. 1169 z późn. zm.) 

Konwencja w art. 9 stwierdza, że: dostępność odnosi się do zapewnienia osobom niepełnosprawnym na równi z innymi obywatelami uczestnictwa w każdej sferze społecznej.  

Aby wzmocnić działania w tym zakresie, dotychczas mało skuteczne, na co wskazano w diagnozie rządowego Programu Dostępność Plus, ustanowionego uchwałą Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2018 r., dostępność stanie się obowiązkową zasadą realizacji wszystkich polityk publicznych. Stąd ustawa i przepisy o dostępności przestrzeni publicznej oraz produktów i usług, orientująca działania państwa na prawnych, instytucjonalnych i finansowych rozwiązaniach na rzecz poprawydostępności.

Nowe przepisy nie koncentrują się na indywidualnych, medycznych ograniczeniach, ale na interakcji cech lub sytuacji indywidualnych danej osoby z barierami znajdującymi się w środowisku zewnętrznym. W zamierzeniu ustawodawcy nowe przepisy powinny otworzyć szerokie możliwości dla działań podejmowanych nie tylko wobec osób niepełnosprawnych, legitymujących się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności, lecz także innych grup, np. osób starszych, o ograniczonej sprawności fizycznej lub psychicznej, osób o nietypowym wzroście, z częściową niepełnosprawnością fizyczną lub z uwagi na okoliczności, w jakich się znajdują (np. bagaż, wózek itp.), niekoniecznie dysponując prawnym orzeczeniem wydanym przez odpowiednie organy.

Odmiennego wsparcia wymagać będą: osoby niewidome i niedowidzące, głuche i niedosłyszące, głuchoniewidome, osoby z niepełnosprawnością ruchową, z mózgowym porażeniem dziecięcym, z niepełnosprawnością intelektualną, z zaburzeniami lub chorobami psychicznymi, cierpiące na niedołężność z racji wieku, osoby z całościowymi zaburzeniami rozwoju, z zespołem Aspergera, autyzmem. Potrzeby tych osób będą różniły się w zależności od wieku, płci, fazy życia i środowiska społecznego, w jakim funkcjonują, oraz miejsca zamieszkania.

Ustawa wprowadza do polskiego porządku prawnego nowe definicje, takie jak:

  • bariery – przeszkoda lub ograniczenie architektoniczne, cyfrowe lub informacyjno-komunikacyjne, które uniemożliwia lub utrudnia osobom ze szczególnymi potrzebami udział w życiu społecznym na zasadzie równości z innymi osobami;
  • dostępność – wynik, efekt zastosowania uniwersalnego projektowania albo racjonalnych usprawnień, aby uniknąć barier lub je zlikwidować;
  • osoby ze szczególnymi potrzebami – osoba, która ze względu na swoje cechy zewnętrzne lub wewnętrzne albo ze względu na okoliczności, w których się znajduje, musi podjąć dodatkowe działania lub zastosować dodatkowe środki w celu przezwyciężenia bariery, aby uczestniczyć w różnych sferach życia na zasadzie równości z innymi osobami;
  • projektowanie uniwersalne – w tym zakresie ustawa odsyła do art. 2 Konwencji o prawach osób niepełnosprawnych; 
  • racjonalne usprawnienia1 – odesłanie do art. 2 Konwencji, stosowane w szczególności w celu spełnienia minimalnych wymagań, o których mowa w art. 6 tej Konwencji, dla zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. 


W zamówieniach publicznych


Ustawa nałożyła na niektóre z podmiotów, nazwanych na potrzeby ustawy podmiotami publicznymi, zobowiązanie do stosowania ustawy – Prawo zamówień publicznych oraz obowiązek zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. Do podmiotów tych zaliczyła:
1)  jednostki sektora finansów publicznych w rozumieniu art. 9 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2019 r., poz. 869); 
2) inne niż określone w pkt 1 państwowe jednostki organizacyjne nieposiadające osobowości prawnej;
3) inne niż określone w pkt 1 osoby prawne, utworzone w szczególnym celu zaspokajania potrzeb o charakterze powszechnym niemających charakteru przemysłowego ani handlowego, jeżeli podmioty, o których mowa w tym przepisie oraz w pkt 1 i 2, pojedynczo lub wspólnie, bezpośrednio lub pośrednio przez inny podmiot:

  • finansują je w ponad 50% lub
  • posiadają ponad połowę udziałów albo akcji, lub
  • sprawują nadzór nad organem zarządzającym, lub
  • mają prawo do powoływania ponad połowy składu organu nadzorczego lub zarządzającego;

4) związki podmiotów, o których mowa w pkt 1 i 2, lub podmiotów, o których mowa w pkt 3. 


Podmioty publiczne będą zobowiązane do zapewnienia dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami przez stosowanie uniwersalnego projektowania lub racjonalnych usprawnień i podejmowania działań mających na celu uwzględnianie ich potrzeb w planowanej i prowadzonej przez ten podmiot działalności oraz usuwania barier, a także zapobiegania ich powstawaniu. 

Gdyby nałożone na podmioty publiczne obowiązki realizowały na podstawie umowy inne podmioty, podmioty publiczne muszą zapewnić, aby uwzględniły one w swoich działaniach określone wymagania z tym związane.
Podobny obowiązek zapewnienia dostępności zostanie nałożony na przedsiębiorców oraz organizacje pozarządowe, o których mowa w art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. z 2019 r., poz. 688), w przypadku realizacji przez nie na podstawie umowy zawartej z podmiotem publicznym zadania finansowanego z udziałem środków publicznych.

Rozwiązanie takie zostało przyjęte z uwagi na uchwaloną w dniu 17 kwietnia 2019 r. dyrektywę 2019/882 (opublikowaną 7 czerwca 2019 r. L151/70) Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w sprawie wymogów dostępności produktów i usług (European Accessibility Act/Europejski Akt o Dostępności – w skrócie EAA). Dyrektywa w ciągu trzech najbliższych lat będzie musiała być implementowana przez państwa członkowskie. 

Wejście w życie dyrektywy nałoży obowiązki na wszystkich producentów i świadczeniodawców usług (w szczególności tych z branży IT i komunikacji elektronicznej) do świadczenia ich w sposób dostępny. Podmioty te zostaną zobowiązane do takich działań w sposób jednolity na obszarze całej Unii Europejskiej. 


Wymogi architektoniczne


Krajowa ustawa o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami stanowi początek wprowadzenia rozwiązań prawnych w tym zakresie. Określa minimalne wymagania służące zapewnieniu dostępności architektonicznej oraz dostępności informacyjno-komunikacyjnej. Celowi temu służyć ma filozofia projektowania uniwersalnego, której istotę opisano w uzasadnieniu do projektu ustawy poprzez siedem zasad:

  • Elastyczność użycia (flexibility in use) – projektując działanie lub produkt, należy uwzględnić w jak największym stopniu preferencje i możliwości różnych grup użytkowników, a także zapewnić możliwość personalizacji efektów i zastosowań, m.in. możliwość wyboru metody użycia oraz zróżnicowanie tempa interakcji. 
  • Dostępność i czytelność informacji (perceptible information) – należy zapewnić skuteczny przepływ informacji o przedsięwzięciu lub produkcie do każdego potencjalnego użytkownika, niezależnie od jego możliwości percepcyjnych, a zatem przewidzieć różne metody prezentacji istotnych informacji.
  • Niski poziom wysiłku fizycznego (low physical effort) – podejmowane przez użytkowników działania mające na celu wejście w interakcję nie mogą prowadzić do znacznego wysiłku fizycznego. Należy minimalizować koszty wykorzystania efektów projektu lub produktu. 
  • Odpowiednie wymiary i przestrzeń (size and space for approach and use) – projektowany produkt lub przestrzeń interakcji ma mieć odpowiednie rozmiary (należy zagwarantować przestrzeń potrzebną do nawiązania kontaktu i obsługi, niezależnie od postury, mobilności czy innych cech użytkownika.
  • Prosta i intuicyjna obsługa (simple and intuitive) – należy tak zaprojektować produkt, aby korzystanie z niego nie nastręczało dużych trudności, tzn. zasady użytkowania powinny być zrozumiałe niezależnie od doświadczenia i zakresu umiejętności użytkownika. Według tej zasady nie powinno już być potrzeby dodatkowej adaptacji produktu do potrzeb poszczególnych grup osób z niepełnosprawnościami. Ale uwaga! Nie należy ustanawiać rozwiązań przeznaczonych specjalnie dla tych grup, nie powinno się też podkreślać w żaden sposób, iż produkt został zaprojektowany specjalnie na potrzeby osób z niepełnosprawnością (to może być naprawdę istotne z punktu widzenia oceny wniosku).
  • Tolerancja dla błędów (tolerance for error) – należy tak projektować produkty i przedsięwzięcia, aby minimalizować skutki przypadkowych i nieprawidłowych działań (np. ostrzegać przed błędami, zabezpieczać efekty dotychczasowej pracy w razie awarii). 
  • Projektowanie uniwersalne jest więc filozofią projektowania otoczenia w taki sposób, aby mogła być ona użytkowana przez wszystkich ludzi w możliwie szerokim zakresie, bez potrzeby adaptacji lub specjalnego dostosowywania2.


W zakresie architektonicznym, aby osiągnąć dostępność dla osób niepełnosprawnych, ustawa nakłada na podmioty zobowiązane do jej stosowania obowiązek:

  1. zapewnienia wolnych od barier poziomych i pionowych przestrzeni komunikacyjnych budynków (windy, schody, korytarze, ciągi piesze w budynku) dla osób z ograniczoną możliwością poruszania się, a także dla osób z niepełnosprawnością wzroku; 
  2. instalację urządzeń lub zastosowanie środków technicznych i rozwiązań architektonicznych w budynku, które umożliwiają dostęp do wszystkich pomieszczeń, z wyłączeniem pomieszczeń technicznych;
  3. zapewnienie informacji na temat rozkładu pomieszczeń w budynku, co najmniej w sposób wizualny, np. plan, schemat, oznaczenia kierunkowe, i dotykowy, np. tyflomapa, makieta, fakturowe ścieżki prowadzące, lub głosowy, np. informacja w urządzeniu typu infokiosk, infomat, nagranie audio na stronie internetowej, który umożliwi np. osobie niewidomej samodzielne zorientowanie się w zakresie możliwości dotarcia do danego pomieszczenia; informacja ta powinna być przygotowana w sposób możliwie spójny dla całego budynku lub siedziby podmiotu; ustawodawca wskazuje, że optymalnym sposobem zapewnienia informacji o rozkładzie pomieszczeń są wszystkie trzy kanały komunikacji (wzrokowy, słuchowy i dotykowy), jednak z uwagi na kosztochłonność tego typu rozwiązań zdecydowano o możliwości wyboru jednego z dwóch (dotyk, słuch), jako dodatkowego wobec sposobu wizualnego;
  4. zapewnienie wstępu do budynku osobie korzystającej z psa asystującego, o którym mowa w art. 2 pkt 11 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1172); 
  5. zapewnienie osobom ze szczególnymi potrzebami możliwości ewakuacji lub ich uratowania w inny sposób, np. poprzez umieszczenie tych osób w sytuacji zagrożenia w bezpiecznej części budynku. 

Rozwiązania alternatywne


W przypadku braku możliwości zapewnienia osobie ze szczególnymi potrzebami dostępności w powyższym zakresie ustawa wskazuje na rozwiązania alternatywne. Dostęp alternatywny polega w szczególności na zapewnieniu takiej osobie wsparcia innej osoby lub zapewnieniu jej wsparcia technicznego, w tym z wykorzystaniem nowoczesnych technologii lub wprowadzeniu organizacji podmiotu publicznego, która umożliwi realizację potrzeb osób ze szczególnymi potrzebami, w niezbędnym zakresie dla tych osób. 

WAŻNE!

Dostęp alternatywny, jak wskazano w uzasadnieniu do ustawy, obejmuje przede wszystkim zapewnienie wsparcia innej osoby poprzez kontakt telefoniczny, zorganizowanie spotkania w innym dostępnym miejscu, pomoc innej osoby, np. pracownika lub wolontariusza, w poruszaniu się po budynku lub inne rozwiązania techniczne, które nie gwarantując samodzielnego dostępu do danego budynku czy komunikacji, daje jednak możliwość skor...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 11 wydań czasopisma "Monitor Zamówień Publicznych"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Roczny dostęp do filmów instruktażowych
  • Cykl szkoleń online
  • Indywidualne konsultacje
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy